جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
19
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
آورى براى تجارت انگلستان و فروش فرآوردههاى هندى و انگليسى است و هرگاه از جهت مالى محض نيز ملاحظه شود تفاهم شايستهاى با شهريار ايران بيش از اندازه مطلوب خواهد بود . ولى با وجود تصديق همگانى دربارهء اهميت اين سفر و صلاح واقعى در رعايت استقبال بسيار گرم باز شواهد و آثارى در جرايد و مجلس مبعوثان به نظر رسيد كه افراد بسيارى هم بودهاند كه مقتضيات زمان را درست درنيافته و يا از درك آن به كلى عاجز بودهاند و بارها نه بر سبيل كنايه ، بلكه صريحا عنوان شده است كه اين همه سروصدا دربارهء سلطانى كه شايد نسبت به تمام اين تظاهرات مربوط به وابستگى منافع فيما بين نفرت داشته و هيچگونه انتظار تلافى متقابل هم از جانب وى در ميان نبوده است كموبيش خندهآور است . اين قبيل حضرات به دلالت اهميت واقعى قضيهء ايران با همهء شاخ و برگهاى فراوان آن چنان كه بايدوشايد پى نبردهاند . آنچه در واقع از غوامض امور سياستمدارى است به صورتى مورد بحث و گفتار قرار گرفته كه گوئى يك تكليف اتفاقى بوده است كه مىبايستى آبرومند برگزار و بىزحمت و آسان در طاق نسيان گذاشته شود . » معنى قضيهء ايران - مىگويند كه چنين نظريهاى وجود دارد ، من با اعتقاد راسخ در اينكه اين نظر هم اشتباه است و هم ممكن است آثار ناگوارى داشته باشد ، بنابر شواهدى كه به رأى العين در خود ايران ديدهام در صدد شرح و بيان چگونگى و اهميت سرشار اين قضيه برمىآيم تا براى خوانندگان انگليسى واضح شود كه آن سرزمين دورافتاده چه منابع سرشارى دارد و چرا ناگزيرند كه سياست و آبادانى آن را با علاقهء تام بنگرند و معنى اتحاد با ايران چيست و چه آثارى دربر خواهد داشت و به چه دليل براى ما مقدور نيست كه خواه نسبت به فرمانرواى آن و يا نسبت به ملت ايران با رويهء بىاعتنائى فقط قرين احترام رفتار كنيم . مسائل بسيارى هست كه اميدوارم در حين اين شرح و بيان مورد بررسى قرار بدهم . از آن جمله است سياست فعلى دولت شاه و كيفيت و صفت بارز و مزايا يا معايب دستگاه ادارى ايران و امكان اصلاحاتى در نتيجهء مسافرت شهريار آن